Een bewogen start van het academiejaar

September, het moment van de jaarlijkse academische herintrede. Dit jaar kwam de lichting studenten geboren in 2008 toe op de universiteitscampussen. Ze doen dat evenwel in een context die nogal bijzonder is. Aan het einde van vorig academiejaar laaiden de gemoederen hoog op met betrekking tot de besparing van de Vlaamse regering op de studiebeurzen. Honderden studenten protesteerden in mei nog tegen die besparing, en in juni ging men in het parlement blokken om de debatten te kunnen bijwonen. Tegen dat protest in keurde de regering alsnog de besparing goed. Beursstudenten moesten deze zomer dus voor het eerst voldoen aan de verstrengde voorwaarden (meer dan 54 studiepunten opnemen) of een uitzondering aanvragen. Ook beursstudenten ouder dan 30 kwamen er deze zomer achter dat ze diezelfde beurs verliezen.

En hoewel het schrappen van die beurzen en de persoonlijke drama’s die dat met zich meebrengt het meest zichtbaar waren, kwamen er andere onheilspellende berichten in onze media over hoger onderwijs. De studentenrestaurants zoals Alma slaan opnieuw hun prijzen op, en een jaar studeren als kotstudent kost nu gemiddeld al meer dan 18.000 euro. Als klap op de vuurpijl kondigde de Vlaamse regering aan dat ze ook nog eens miljoenen willen besparen op het kindergeld van duizenden studenten. Waar studenten vandaag nog tot en met hun 25ste kindergeld krijgen, zou dat verlaagd worden naar 23.

Al die verschillende maatregelen staan niet los van elkaar. We worden niet louter geconfronteerd met de zotte grillen van Zuhal Demir. Het probleem zit dieper. De elitaire visie op ons onderwijs is niet nieuw. Opeenvolgende regeringen zitten achter een project om ons hoger onderwijs fundamenteel te veranderen.

Studievoortgang, kindergeld en de obsessie met het modeltraject

Jaren geleden voerde de voorganger van Demir, Ben Weyts, de zogenaamde “Harde knip” in in het Vlaamse hoger onderwijs. Dat houdt in dat je in je eerste twee jaar op al je eerstejaarsvakken moet slagen. Lukt dat niet, dan moet je stoppen met de richting. De retoriek om zo’n ingreep te verdedigen klinkt logisch: “we moeten studenten beschermen en hen heroriënteren uit studierichtingen die hen niet liggen”. Fast forward naar 2026: in het voorjaar lekt uit dat Weyts’ opvolger die voortgangsmaatregelen nog eens drastisch wil verstrengen. Zo zou iedereen verplicht 54 studiepunten moeten opnemen, zou je voor elk vak slechts 4 examenkansen hebben, en krijgt iedereen die geen 80% studie-efficiëntie behaalt bindende voorwaarden. Ze bindt de strijd aan tegen de “bewust eeuwige student”. Het doel? Studenten hebben de keuze: studies stopzetten of sneller afstuderen. Er is geen plek meer om je studies te spreiden, en als je te veel faalt, dan vlieg je eruit.

Het is binnen diezelfde logica dat we de besparing op het kindergeld moeten zien. Tot je 23 mag je studeren. Vanaf dan sta je er alleen voor en moet je zien dat je zelf geld in het laatje brengt. Het is natuurlijk een evidentie dat het de studenten zijn die niet volledig door hun ouders gefinancierd worden die daardoor het zwaarst getroffen zullen worden. Voortaan volstaat het om 1 jaar te falen, 1 examenperiode pech te hebben, of 1 keer een verkeerde studie gekozen te hebben om je kindergeld te verliezen later in je studieloopbaan. De bevoegde minister Gennez zegt het niet in die termen, maar dit is een besparing op studenten, en dan nog wel die studenten die zelf voor het merendeel van hun kosten opdraaien. Het is een maatregel om mensen te ontmoedigen om tot na hun 23 te studeren. Niets meer, niets minder.

De kost van het studeren

Wat niet expliciet wordt gemaakt om de besparing op het kindergeld te legitimeren, werd duidelijk in de besparing op de beurzen. Wanneer de minister geconfronteerd werd met de realiteit dat niet elke student een volledig academiejaar kan opnemen, omdat ze bvb. moeten werken om hun studies te kunnen bekostigen, dan volgde daar de volgende dooddoener op. “Het is de maatschappij die betaalt voor (beurs)studenten in Vlaanderen. Dat is nobel, maar het enige dat wij namens al die niet-studerende Vlamingen vragen aan studenten is dat ze op z’n minst fulltime studeren”. Natuurlijk ligt de regering niet wakker van de hardwerkende Vlaming. Onze regering ziet een kwalitatief en toegankelijk onderwijs niet als een investering, maar als een kost. En die kost willen ze meer en meer privatiseren. Ze moet afgewenteld worden op gezinnen en, in steeds meer gevallen, op studenten zelf. Kan je niet mee? Pech, want dan hoor je niet in dit hoger onderwijs.

En die logica speelt het Vlaams hoger onderwijs al langer parten dan vandaag. Al sinds 2008 voeren opeenvolgende regeringen verdoken of openlijke besparingen uit in ons onderwijs. Dat gebeurt via verschillende mechanismen. Enerzijds bespaart de overheid soms direct door bijvoorbeeld het decreet dat bepaalt dat de budgetten moeten stijgen als het studentenaantal stijgt naast zich neer te leggen. Anderzijds, en misschien nog fundamenteler, wordt er ook indirect bespaard. Zo is er het feit dat de overheid de werkingsmiddelen niet volledig indexeert, terwijl veel van de kosten wel geïndexeerd worden. Ondertussen loopt ons hoger onderwijs jaarlijks ruim 660 miljoen euro mis. En de impact op studenten? Die zie je in de jaarlijkse rapporten van Thomas More over de studiekost. Die bedroeg afgelopen jaar al meer dan 18.000 euro voor kotstudenten. Omdat er zo hard bespaard wordt in het hoger onderwijs, hebben instellingen steeds minder budgettaire ruimte voor studentenvoorzieningen zoals goedkopere maaltijden of publieke koten. Daardoor worden studenten overgeleverd aan de markt, met als gevolg dat ze dus veel meer betalen.

Het mag dan ook niet verwonderen dat er jaarlijks meer studenten zijn die werken, en dat zij gemiddeld ook meer werken. Meer en meer studenten moeten tijdens het jaar werken om hun studies, maar vooral de bijhorende kosten te betalen. En ja, daarvoor moeten soms lessen overgeslagen worden. 75% van de studenten met studentenjob sloeg het afgelopen jaar een les over om te gaan werken. Voor een steeds grotere groep werd het spreiden van hun studies dus noodzakelijk om te kunnen blijven slagen voor vakken, en dat te combineren met werk. Maar dat wordt systematisch onmogelijk gemaakt door de obsessie van de nieuwe regering met het opnemen van 54 studiepunten. Wie steeds meer moet werken en dat niet meer kan combineren met slagen voor een volledig academiejaar, zal gaandeweg uitgefilterd worden. Ondertussen wordt de drempel om überhaupt aan het hoger onderwijs te beginnen veel hoger, zeker voor studenten die beseffen dat ze heel hard zullen moeten werken om hun studies te kunnen betalen.

En dus zullen er op den duur minder mensen kunnen gaan studeren. Dat kan toch niet de bedoeling zijn? Of wel?

Naar wie luistert Demir?

Zuhal Demir richt een waar brokkenparcours aan in het Vlaamse onderwijs. Leerkrachten, leerlingen, proffen en studenten hebben hun ongenoegen daarover al laten blijken. Maar toch lijkt het alsof onze minister totaal incapabel is om te luisteren. Maar klopt dat? Wel, deels. De minister lijkt allerminst de ambitie te koesteren om naar ervaringsdeskundigen te luisteren. Maar er is een maar. Wie het beleidsplan van Demir naast dat van de lobbygroep van het Vlaamse grootbedrijf VOKA legt, ziet waar ze de mosterd haalt.

VOKA analyseert in haar white paper over het Vlaamse onderwijs 3 problemen in verband met ons onderwijs. Ten eerste, zo zeggen ze, zijn er te weinig mensen aan het werk, ook in de categorie tussen 20 en 24 jaar. Met andere woorden: een te grote groep jongeren uit deze categorie studeert, en een te kleine groep is al aan het werk. Ten tweede zijn er, van de groep jongeren die wel studeren, te veel die niet voldoen aan de eisen van de grote bedrijven. Te weinig jongeren studeren bijvoorbeeld af in STEM-richtingen. Ten derde geeft onze overheid te veel geld uit aan publieke diensten, waaronder het onderwijs.

Om op die problemen een antwoord te vinden, lanceert VOKA verschillende voorstellen. Ten eerste willen ze dat studenten “sneller een studierichting vinden die bij hen past”. Dat vertaalt zich voor hen vooral in een efficiënt filtersysteem, en een verlaging van de leerplicht naar 16 jaar. Ze willen dat er meer jongeren “afvloeien” naar de arbeidsmarkt zonder hogere studies aan te vatten, maar willen ook dat binnen de hogere studies sneller bijgestuurd kan worden. Aan de oppervlakte klinkt het positief dat studenten zo snel mogelijk een richting vinden die bij hen past. De realiteit is echter dat niet alle studenten in een gelijk speelveld starten. Demir noch VOKA reppen ook maar een woord over de stijgende studiekosten, en de noodzaak voor meer en meer studenten om te werken om studies te betalen. Zolang er geen structurele oplossing is voor de studiekosten, zullen ijkingsproeven, studievoortgangsmaatregelen en heroriënteringstests altijd de studenten die het sociaal-economisch moeilijker hebben benadelen. Om dan nog maar te zwijgen over de studenten die gewoon eens pech hebben in hun leven.

Daarnaast ziet VOKA twee grote problemen met het budget voor onderwijs. Ten eerste wordt er te inefficiënt omgegaan met het geld dat naar onderwijs gaat. Volgens VOKA is er nood aan een doorgedreven “rationalisering”. Maar in de feiten gaat het over een schrapping in het onderwijsaanbod. Richtingen die geen of weinig geld opbrengen voor grote bedrijven mogen van de organisatie gerust verdwijnen. Zo ziet VOKA een verhoogd inschrijvingsgeld als een oplossing voor de budgetten van hoger onderwijsinstellingen. Maar, zo stellen ze, voor STEM-richtingen moet daar dan wel een uitzondering voor zijn. De richtingen waaraan de Vlaamse grootbedrijven nood hebben.

Daarnaast is het voor de lobbygroep duidelijk dat er te veel budget naar het onderwijs gaat in Vlaanderen. Dat is lijnrecht in tegenstelling met wat de stemmen uit het veld zeggen. Toch weerhoudt dat onze regeringen er niet van zich naar de wensen van VOKA te schikken. Open of verdoken subsidies aan multinationals zijn blijkbaar een betere besteding van overheidsmiddelen dan publieke diensten. Maar het gaat nog verder. Zowel op federaal als op Vlaams niveau is er één sector waar uitgaven zelfs niet in vraag kunnen worden gesteld, en dat is “defensie”. Op federaal niveau besteedt oorlogsminister Theo Francken tientallen miljarden aan militair materiaal. Ook op Vlaams niveau zal er deze legislatuur 1 miljard euro vrijgemaakt worden voor een defensiefonds. En ondertussen is er voor “luxes” zoals studiebeurzen of kindergeld geen budgettaire ruimte meer. Vallen er daardoor grote groepen studenten af? Dat is dan jammer voor hen.

Een investeringsfonds voor wapens kan wel, maar voor ons onderwijs kan dat blijkbaar niet. En dat terwijl de return on investment daar veel hoger ligt dan in de oorlogsindustrie. Het gaat hier niet om een natuurwet. Het gaat om politieke keuzes. En de visie achter die keuze is duidelijk. Eigenlijk is het helemaal niet erg als er duizenden mensen hun studies moeten stopzetten, zolang er maar genoeg mensen afstuderen in de richtingen die het grootbedrijf nodig heeft om nieuwe markten te veroveren. Wie heeft er sociaal werkers of historici nodig, wanneer je daar geen winst op kan maken?

Het onderwijs van morgen

De vraag is vooral naar wat voor onderwijs wij willen gaan. Hoe moet het onderwijs van morgen eruitzien? Voor ons kan en moet dat een onderwijs zijn waar we ernaar streven om zoveel mogelijk studenten zo snel mogelijk hun plaats te laten vinden. Maar dat moet natuurlijk wel gebeuren op een manier die bestaande ongelijkheden bestrijdt in plaats van versterkt. Strengere studievoortgangsmaatregelen zijn geen oplossing om studenten te emanciperen zolang we in een systeem zitten waar de ene groep keihard moet werken om rond te komen, terwijl de andere groep van thuis uit gesteund wordt.

Een democratisch onderwijs moet er een zijn waar die drempels weggewerkt worden. Een onderwijs met sterke dienstverlening, die schokken in de economie kan opvangen in plaats van te verdiepen. En ja, dat kan en mag geld kosten. Het gaat hier tenslotte over onze toekomst! Als er vandaag de dag geld is voor wapens, of voor subsidies aan olie-multinationals, dan kan je toch niet verkondigen dat er geen geld is voor studenten?

Het is duidelijk: niemand gaat ons onderwijs beschermen als we het recht op studeren niet zelf opeisen. Als we ons samen organiseren, kunnen we veranderingen afdwingen! En sociale rechtvaardigheid in ons onderwijs is nog maar het begin. Wij blijven strijden voor een ander systeem. We hebben een wereld te winnen.